Το σύνδρομο πολυκυστικών ωοθηκών (ΣΠΩ) είναι μια εξαιρετικά διαδεδομένη διαταραχή και αποτελεί μια κοινή αιτία γυναικείας υπογονιμότητας,  η οποία επηρεάζει διάφορες πτυχές της γενικής υγείας των γυναικών, ακόμη και με μακροχρόνιες επιπτώσεις. Η συχνότητα εμφάνισης (σε παγκόσμιο επίπεδο) κυμαίνεται από 4 έως 21% των γυναικών με βάση τα διαφορετικά διαγνωστικά κριτήρια που χρησιμοποιούνται. Τα Κριτήρια του Ρότερνταμ (2003) είναι σήμερα τα κριτήρια που προτείνουν οι ειδικοί σε θέματα γονιμότητας για τη διάγνωση του ΣΠΩ και η παρουσία δύο από τους ακόλουθους τρεις παράγοντες είναι απαραίτητη για τον καθορισμό της διάγνωσης: χρόνια δυσλειτουργία της ωορρηξίας, κλινικός ή βιοχημικός υπερανδρογονισμός και υπερηχογράφημα που καταδεικνύει τη μορφολογία της πολυκυστικής ωοθήκης, δηλαδή 12 ή περισσότερες κύστες ωοθηκών με διάμετρο 2-9 mm ανά ωοθήκη ή/και μέγεθος ωοθήκης ≥10 cm3. Τα κλινικά χαρακτηριστικά του ΣΠΩ ποικίλλουν και περιλαμβάνουν: αναπαραγωγικές δυσλειτουργίες (υπογονιμότητα, κινδύνους που σχετίζονται με την κύηση), μεταβολικές διαταραχές (παχυσαρκία, αντίσταση στην ινσουλίνη  , διαβήτη κύησης, διαβήτη τύπου II  και παράγοντες καρδιαγγειακού κινδύνου), καθώς και ψυχολογικά χαρακτηριστικά (όπως άγχος και κατάθλιψη, μειωμένη ποιότητα ζωής, αρνητική εικόνα σώματος και διατροφικές διαταραχές). Η λειτουργία των ωοθηκών μπορεί να επηρεαστεί από διάφορους παράγοντες, όπως το υπερβολικό βάρος ή/και η υψηλή συγκέντρωση LH (ωχρινοτρόπου ορμόνης) και μειωμένο επίπεδο FSH  (ωοθυλακιοτρόπου ορμόνης). Η υπογονιμότητα παρατηρείται στο 40% των γυναικών με ΣΠΩ και περίπου το 80% των γυναικών αυτών έχουν υπογονιμότητα λόγω ανεπαρκούς ωορρηξίας λόγω του ΣΠΩ, εν ολίγοις οι ωοθήκες των γυναικών με ΣΠΩ δεν μπορούν να «αποβάλουν» ένα ώριμο ωάριο στις σάλπιγγες [1].

Αλλαγές τρόπου ζωής

Αρκετές επιστημονικές μελέτες έχουν δείξει ότι με παρέμβαση και μόνο σε μεταβολικά προβλήματα μπορεί να επιφέρει καλύτερα αποτελέσματα κατά τη πρόκληση ωορρηξίας. Η αλλαγή του τρόπου ζωής είναι η καλύτερη αρχική διαχείριση για παχύσαρκες γυναίκες με ΣΠΩ που επιδιώκουν εγκυμοσύνη, σε συνδυασμό με επαρκή σωματική δραστηριότητα ή/και συμπεριφορικές παρεμβάσεις για την απώλεια βάρους [2]. Μάλιστα, μια πρόσφατη μελέτη έδειξε πως η απώλεια βάρους έως 10% προκαλεί βελτίωση στον εμμηνορροϊκό κύκλο στο 80% και στην εγκυμοσύνη στο 29% [3] των γυναικών.

Θεραπείες πριν από τις θεραπείες υποβοηθούμενης αναπαραγωγής

Οι διεθνείς κατευθυντήριες γραμμές αναγνωρίζουν τη χρήση διαφόρων φαρμακευτικών και μη φαρμακευτικών θεραπειών για τη βελτίωση των ενδείξεων και των συμπτωμάτων του ΣΠΩ, συμπεριλαμβανομένων των προβλημάτων ωορρηξίας [4,5]:

• Από του στόματος αντισυλληπτικά: συνήθως η θεραπεία επιλογής για τις γυναίκες που δεν επιθυμούν  εγκυμοσύνη είναι το χάπι, το οποίο είναι ένας συνδυασμός ορμονών ικανών να ρυθμίζουν τις περιόδους εμμήνου ρύσεως και την ωορρηξία, μειώνουν την  ακμή και την υπερτρίχωση, μειώνουν τα επίπεδα ανδρογόνων ή μειώνουν την παραγωγή τους, μερικές φορές βελτιώνοντας τη γονιμότητα.
• Φάρμακα για την αύξηση της ευαισθησίας στην ινσουλίνη: αυτά τα φάρμακα βελτιώνουν την ανταπόκριση του οργανισμού στην έκκριση ινσουλίνης, μειώνοντας την ποσότητα του σακχάρου που κυκλοφορεί στο αίμα. Ορισμένες μελέτες φαίνεται να αποδεικνύουν ότι η βραχυπρόθεσμη χρήση επιτρέπει: ρύθμιση του εμμηνορροϊκού κύκλου και της ωορρηξίας, μείωση της υπογονιμότητας που σχετίζεται με το σύνδρομο πολυκυστικών ωοθηκών, μείωση της υπερτρίχωσης, μείωση της ακμής.
• Αντί-ανδρογόνα: αυτά τα φάρμακα στοχεύουν στη μείωση της παραγωγής ανδρογόνων ή στον περιορισμό της δραστηριότητάς τους. Η θεραπεία με αντί-ανδρογόνα: μειώνει τα επίπεδα ανδρογόνων, μειώνει τα σημάδια υπερτρίχωσης, αντιμετωπίζει την ακμή και την αλωπεκία.
• Ευαισθητοποιητές ινσουλίνης (ινοσιτόλες, μετφορμίνη, γλιταζόνες): Οι ινοσιτόλες (μυο-ινοσιτόλη & D-chiro-ινοσιτόλη) χρησιμοποιούνται συχνά για την αύξηση της ευαισθησίας στην ινσουλίνη χωρίς να εμφανίζουν κάποια ανεπιθύμητη ενέργεια, ενώ αντιθέτως η  μετφορμίνη και οι γλιταζόνες παρουσιάζουν γαστρεντερικές επιπτώσεις. Η ινοσιτόλη, ένα φυσικό μόριο, μπορεί να μεταφέρει το μήνυμα της ινσουλίνης στα κύτταρα, χωρίς να παρουσιάζει τις ίδιες ανεπιθύμητες ενέργειες με τις φαρμακολογικές θεραπείες. Πολυάριθμες κλινικές μελέτες έχουν δείξει ότι η συνεχής πρόσληψη μυο-ινοσιτόλης είναι ικανή να αποκαταστήσει τόσο τη λειτουργία των ωοθηκών όσο και τη μεταβολική λειτουργία. Η πιο πρόσφατη έρευνα στρέφεται τώρα σε μια συνδυασμένη χρήση της μυο-ινοσιτόλης και της D-chiro-ινοσιτόλης, καθώς είναι σε θέση να επιδρά στον μεταβολικό παράγοντα πολύ πιο γρήγορα από τη μυο-ινοσιτόλη από μόνη της. Αυτή η ταχύτητα δράσης είναι απαραίτητη για γυναίκες με ΣΠΩ που είναι υπέρβαρες ή παχύσαρκες και στις οποίες οι μεταβολικοί παράγοντες έχουν υψηλότερο συντελεστή κινδύνου.

Πότε χρησιμοποιείται η  υποβοηθούμενη αναπαραγωγή σε περίπτωση ΣΠΩ;

Κυρίως, η εξωσωματική γονιμοποίηση λαμβάνεται υπόψη όταν μια γυναίκα με ΣΠΩ και με μικρή συχνότητα εμφάνισης της εμμήνου ρύσεως, δεν επιτυγχάνει κύηση παρ’ όλο που λαμβάνει συγκεκριμένες θεραπείες για την πρόκληση ωορρηξίας ή όταν υπάρχουν παράγοντες που αφορούν τις σάλπιγγες ή/και τον άνδρα. Συχνά στις γυναίκες με ΣΠΩ δεν υπάρχει μόνο πρόβλημα με την πρόκληση ωορρηξίας αλλά και πρόβλημα που σχετίζεται με την κακή ποιότητα των ωαρίων, το οποίο εμποδίζει την ωρίμανση, τη γονιμοποίηση και την καλή ποιότητα των εμβρύων.

Τεχνικές υποβοηθούμενης αναπαραγωγής: μια επισκόπηση

Οι τεχνικές υποβοηθούμενης αναπαραγωγής διακρίνονται γενικά, με βάση την πολυπλοκότητά τους, σε τεχνικές πρώτου, δεύτερου και τρίτου επιπέδου. Η πρώτη κατηγορία περιλαμβάνει την τεχνητή γονιμοποίηση που περιλαμβάνει την εισαγωγή του σπερματοζωαρίου στην κοιλότητα της μήτρας, ταυτόχρονα με την παρακολούθηση της ωορρηξίας, για τη διευκόλυνση της αυθόρμητης συνάντησης των δύο κυττάρων (ωαρίου & σπερματοζωαρίου). Σε σύγκριση με την εξωσωματική γονιμοποίηση δεν είναι απαραίτητο να προχωρήσουμε σε ωοληψία από τη γυναίκα. Αυτή είναι μια διαδικασία ιδιαίτερα κατάλληλη για εκείνα τα ζευγάρια στα οποία η γυναίκα έχει προβλήματα με την ωορρηξία ή ο άνδρας έχει ελαφρά προβλήματα με την κινητικότητα ή τη συγκέντρωση του σπέρματος. Η εξωσωματική γονιμοποίηση, που ενδείκνυται στις πιο σοβαρές περιπτώσεις, είναι η διαδικασία που περιλαμβάνει την ένωση του ωαρίου με το σπερματοζωάριο έξω από το σώμα της γυναίκας και, στη συνέχεια, τη μεταφορά του εμβρύου στη μήτρα. Στο πλαίσιο της εξωσωματικής γονιμοποίησης είναι δυνατό να διακρίνουμε την τεχνική FIVET (εξωσωματική γονιμοποίηση με εμβρυομεταφορά) από την τεχνική ICSI (ενδοκυτταροπλασματική έγχυση σπέρματος).

Είναι σημαντικό σε περίπτωση ΣΠΩ και επιθυμίας για κύηση να ακολουθήσετε τις οδηγίες του θεράποντος ιατρού που θα είναι σε θέση να αποφασίσει τα βήματα και να κατευθύνει την ασθενή σε περίπτωση αποτυχίας με τις τυπικές θεραπείες.